Misinformation

Misinformation คือข้อมูลที่ผิดหรือชวนให้เข้าใจผิด ซึ่งถูกเผยแพร่ออกไปโดยที่คนส่งต่อไม่ได้มีเจตนาหลอกลวง: ส่วนใหญ่เกิดจากความไม่รู้ ความเข้าใจคลาดเคลื่อน หรือแม้แต่ความหวังดีที่อยากเตือนคนอื่น จุดชี้ขาดของคำนี้อยู่ที่ "เจตนา" ถ้าเป็นข้อมูลเท็จที่จงใจสร้างขึ้นมาเพื่อหลอก จะเรียกว่า disinformation และถ้าเป็นข้อมูลจริงที่ถูกหยิบมาใช้เพื่อทำร้ายใครบางคน เช่น เอาข้อมูลส่วนตัวมาประจาน จะเรียกว่า malinformation

ทำไมมันถึงแพร่เก่งนัก: งานวิจัยที่รวบรวมไว้ใน Wikipedia พบว่าข้อมูลเท็จกระจายบน social media ได้เร็วกว่า ไกลกว่า ลึกกว่า และกว้างกว่าข้อมูลที่ถูกต้อง เพราะ algorithm ของแพลตฟอร์มดันเนื้อหาที่กระตุ้นอารมณ์เพื่อเรียก engagement บวกกับ echo chamber ที่ทำให้คนเห็นแต่ความเชื่อแบบเดียวกับตัวเอง ฝั่งสาธารณสุข WHO เรียกภาวะข้อมูลท่วมท้น (ข้อมูลจริงและเท็จปนกันจนแยกไม่ออก) ในช่วงโรคระบาดว่า infodemic และเตือนว่ามันทำให้การระบาดรุนแรงขึ้นหรือลากยาวขึ้น เพราะคนสับสนว่าต้องป้องกันตัวอย่างไร ตัวเลขหนึ่งที่เห็นภาพชัดคือ misinformation เรื่องวัคซีน COVID-19 ลดความตั้งใจฉีดวัคซีนของผู้คนลง 2.4 ถึง 6.4 จุดเปอร์เซ็นต์

คนทำงานยุค AI ต้องรู้จักคำนี้ เพราะ generative-ai ทำให้ misinformation ผลิตง่ายและเนียนกว่าเดิมมาก: ทั้ง deepfake และภาพวิดีโอสังเคราะห์ที่ดูสมจริง หรืออาการ hallucination ของ llm ที่แต่งข้อเท็จจริงหน้าตาน่าเชื่อถือออกมา ถ้าเราคัดลอกคำตอบจาก AI ไปใส่รายงานหรือโพสต์ต่อโดยไม่ตรวจสอบ เราก็กลายเป็นผู้กระจาย misinformation เสียเองโดยไม่รู้ตัว วิธีรับมือที่มีหลักฐานรองรับ เช่น fact-checking, การแก้ข่าวโดยแหล่งที่คนเชื่อถือ, prebunking (สอนให้คนรู้จักกลวิธีบิดเบือนก่อนเจอของจริง เหมือนฉีดวัคซีนความคิด) และ media literacy ซึ่งเอสโตเนียถึงขั้นบรรจุไว้ในหลักสูตรตั้งแต่อนุบาลจนถึงมัธยม ส่วน WHO แนะนำ 4 กิจกรรมจัดการ infodemic: ฟังคำถามและความกังวลของชุมชน สื่อสารความเสี่ยงและคำแนะนำของผู้เชี่ยวชาญ สร้างภูมิคุ้มกันต่อ misinformation และดึงชุมชนมาร่วมลงมือแก้ นี่คือเหตุผลที่ ai-literacy กลายเป็นทักษะพื้นฐานของคนทำงานทุกสาย ไม่ใช่เฉพาะสายเทคนิค

ตัวอย่างจากบทสนทนาจริง

พี่หน่อย (ฝ่ายบุคคล): เมื่อเช้าพี่แชร์ข่าว "AI จะแทนที่พนักงานออฟฟิศ 90% ภายในปีหน้า" เข้ากลุ่ม Line บริษัทไปแล้ว มีน้องทักว่าข่าวปลอม แต่พี่ไม่ได้กุเรื่องนะ แค่ส่งต่อมาจากกลุ่มอื่น แบบนี้พี่ผิดตรงไหน

ทีม AI: อันนี้แหละครับที่เรียกว่า misinformation: ไม่ต้องเป็นคนแต่งเรื่องเองก็เป็นผู้กระจายได้ ถ้าจงใจปั้นตัวเลขมาหลอกถึงจะเรียก disinformation ซึ่งหนักกว่า ปัญหาคือข้อมูลเท็จแพร่เร็วกว่าข้อมูลจริง พอหลุดจากมือเราแล้วตามลบไม่ทัน ก่อนแชร์ครั้งหน้าลองเช็กว่าข่าวอ้างแหล่งไหน ถ้าหาต้นทางไม่เจอก็อย่าเพิ่งส่งครับ

ระวังสับสนกับ

• Disinformation: หน้าตาเหมือนกันแต่ต่างกันที่เจตนา · misinformation คือส่งต่อข้อมูลผิดโดยไม่รู้ตัว ส่วน disinformation คือจงใจสร้างและปล่อยข้อมูลเท็จเพื่อหลอกหรือหวังผลบางอย่าง
• hallucination: อาการที่ model แต่งข้อมูลขึ้นเองตอนตอบ ถือเป็น "ต้นทาง" ฝั่ง AI · แต่จะกลายเป็น misinformation ก็ต่อเมื่อมีคนนำคำตอบผิดนั้นไปเผยแพร่ต่อโดยเชื่อว่าเป็นเรื่องจริง