Citizen developer

Citizen developer คือพนักงานในองค์กรที่ไม่ได้เป็นโปรแกรมเมอร์มืออาชีพ แต่ลงมือสร้างแอปพลิเคชันหรือระบบงานอัตโนมัติขึ้นมาใช้เองหรือให้เพื่อนร่วมงานใช้ ด้วยเครื่องมือแบบ no-code-ai หรือ low-code ที่ฝ่าย IT อนุญาตหรืออย่างน้อยก็ไม่ได้ห้าม Gartner บริษัทวิจัยและที่ปรึกษาด้านเทคโนโลยีซึ่งเป็นผู้บัญญัติศัพท์นี้ นิยามไว้ว่า citizen developer คือพนักงานที่สร้างความสามารถระดับแอปพลิเคชันไว้ใช้เองหรือให้คนอื่นใช้ ด้วยเครื่องมือที่ฝ่าย IT หรือหน่วยธุรกิจไม่ได้ห้ามใช้งาน และย้ำว่านี่คือบทบาทของคนคนหนึ่ง ไม่ใช่ตำแหน่งงานที่มีชื่อเรียกทางการ คนกลุ่มนี้สังกัดหน่วยธุรกิจอื่นที่ไม่ใช่ IT เช่น ฝ่ายขาย การเงิน หรือฝ่ายปฏิบัติการ (นิยามของ Gartner ประโยคแรกอ้างผ่าน Kissflow ส่วนประโยคเรื่องบทบาทและหน่วยสังกัดอ้างผ่าน ToolJet ซึ่งยกมาจาก Gartner IT Glossary) ฝั่ง Mendix อธิบายแบบเข้าใจง่ายกว่านั้นว่า citizen developer คือผู้ใช้งานสายธุรกิจที่แทบไม่มีประสบการณ์เขียนโค้ดเลย แต่สร้างแอปพลิเคชันได้ด้วยเทคโนโลยีที่ IT อนุมัติแล้ว (Mendix)

มีการบันทึกกันในวงการว่าคำนี้ปรากฏครั้งแรกในการบรรยายที่งาน Gartner Symposium/ITxpo ปี 2009 ที่เมือง Orlando ก่อนจะกลายเป็นคำมาตรฐานที่วงการไอทีใช้เรียกคลื่นพนักงานสายธุรกิจที่เริ่มสร้างซอฟต์แวร์เองได้ เพราะเครื่องมือแบบลากวางทำให้ทำได้โดยไม่ต้องเขียนโค้ด (Toptal) ต่อมาในปี 2021 ที่งาน Gartner IT Symposium Jason Wong ตำแหน่ง Distinguished VP Analyst ของ Gartner ด้าน software design and development ทำนายไว้ว่าภายในปี 2023 จำนวน citizen developer ที่ยังทำงานอยู่จริงในองค์กรขนาดใหญ่จะมีอย่างน้อย 4 เท่าของจำนวนโปรแกรมเมอร์มืออาชีพ (Techzine รายงานเมื่อ 25 ตุลาคม 2021 · ถ้อยคำเต็มที่ระบุว่าเป็นองค์กรขนาดใหญ่ดูได้ที่ Alpha Software) ต้องอ่านให้ตรงว่านี่คือการคาดการณ์ของนักวิเคราะห์คนหนึ่ง ณ ปี 2021 ไม่ใช่ตัวเลขที่วัดผลจริงในภายหลัง และปีเป้าหมายก็ผ่านมาหลายปีแล้ว จึงควรอ่านเป็นภาพทิศทางมากกว่าตัวเลขที่วัดผลแล้ว เครื่องมือที่เปิดทางให้ citizen developer ทำงานได้จริงมีทั้งฝั่งต่อระบบงานอัตโนมัติอย่าง power-automate ของ Microsoft และ n8n ที่เป็น fair-code เปิดให้ติดตั้งใช้เองในองค์กรได้ ฝั่งสร้าง AI agent หรือ chatbot ก็มี copilot-studio ของ Microsoft และ dify ที่เปิดซอร์สโค้ดให้ติดตั้งเองได้ ภายใต้ไลเซนส์ของตัวเองซึ่งอิง Apache 2.0 แต่มีเงื่อนไขเพิ่มเติม ทั้งคู่ออกแบบหน้าจอให้คนที่ไม่ใช่โปรแกรมเมอร์ลากบล็อกมาต่อกันเป็นระบบทำงานได้เองโดยไม่ต้องรอคิวทีมพัฒนา

คนทำงานมักได้ยินคำนี้ตอนที่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเริ่มสร้าง flow หรือ chatbot ใช้เองโดยไม่รอคิวทีม IT ซึ่งแก้ปัญหาเฉพาะหน้าได้เร็วและดี แต่ความเสี่ยงที่ตามมาคือของงอกกระจัดกระจายจนคุมไม่ทัน: แอปและ flow เล็กๆ ที่แต่ละแผนกสร้างขึ้นเองมีจำนวนมากขึ้นเรื่อยๆ จนฝ่าย IT ไล่ตามดูแลไม่ทันว่าใครสร้างอะไรไว้บ้าง ใครเป็นเจ้าของ และเชื่อมกับข้อมูลอะไรอยู่ Microsoft เตือนไว้ตรงๆ ว่าถ้าไม่มี governance ที่ดีคอยดูแล ความเสี่ยงที่ตามมาคือข้อมูลรั่วไหลและการละเมิดข้อกำหนดด้านการกำกับดูแล เพราะงานที่พนักงานสร้างกันเองเลื่อนไปเป็น shadow IT ได้ง่าย (Microsoft) นี่คือเหตุผลที่องค์กรใหญ่ที่เปิดให้พนักงานเป็น citizen developer มักต้องตั้งทีมกลางแบบ center-of-excellence ควบคู่ไปกับการวาง ai-governance ไว้ล่วงหน้า ไม่ใช่ปล่อยให้เกิดขึ้นเองแล้วค่อยตามแก้ทีหลัง ถ้าไม่มีใครดูแลตรงนี้ งานที่ citizen developer สร้างขึ้นก็เสี่ยงเลื่อนไปกลายเป็น shadow-ai โดยไม่มีใครตั้งใจ

ตัวอย่างจากบทสนทนาจริง

ฝ่ายปฏิบัติการ: "ทีมผมอยากได้ระบบเช็คสต็อกแจ้งเตือนอัตโนมัติ แต่คิวทีม IT ยาวเป็นเดือน ถ้าผมลองสร้างเองด้วย Power Automate ที่บริษัทมีอยู่แล้วจะได้ไหมครับ"

ทีม IT: "ทำได้เลยครับ แบบนี้เขาเรียกว่าเป็น citizen developer คือคนที่ไม่ใช่โปรแกรมเมอร์แต่สร้างระบบงานเองด้วยเครื่องมือที่บริษัทอนุมัติแล้ว เพียงแต่ขอให้แจ้งผมก่อนว่าจะต่อกับระบบไหนบ้าง จะได้ขึ้นทะเบียนไว้ในทีม governance กลาง เผื่อวันหนึ่งคุณย้ายแผนกไป จะได้มีคนตามดูแลต่อ ไม่ใช่ระบบหายไปพร้อมคนสร้าง"

ระวังสับสนกับ

• no-code-ai : no-code AI คือเครื่องมือหรือแนวทางการสร้างระบบแบบลากวาง ส่วน citizen developer คือคนที่ไม่ใช่โปรแกรมเมอร์มืออาชีพซึ่งใช้เครื่องมือแบบนั้นสร้างงาน คำหนึ่งคือของ อีกคำหนึ่งคือคนใช้ของ
• shadow-ai : citizen developer สร้างระบบงานด้วยเครื่องมือที่ฝ่าย IT อนุมัติแล้วหรืออย่างน้อยก็ไม่ได้ห้ามใช้ ส่วน shadow AI คือการใช้เครื่องมือ AI ทำงานโดยที่องค์กรไม่รู้และไม่อนุมัติเลย งานของ citizen developer ที่ไม่มีใครดูแลต่อเนื่องเสี่ยงเลื่อนไปกลายเป็น shadow AI ได้
• center-of-excellence : center of excellence คือทีมกลางที่องค์กรตั้งขึ้นมาดูแลและวาง governance ให้งานของ citizen developer ทั้งหมดในองค์กร ไม่ใช่ตัว citizen developer เอง