Open source AI

Open source AI หมายถึงระบบ AI ที่เปิดให้ใช้ ศึกษา แก้ไข และแบ่งปันได้อย่างเสรี ครอบคลุมทั้งชุดข้อมูล โค้ด และพารามิเตอร์ของโมเดล องค์กร Open Source Initiative หรือ OSI ซึ่งเป็นผู้ดูแลนิยามของคำว่า open source ในโลกซอฟต์แวร์มายาวนาน ได้ออกนิยามสำหรับ AI โดยเฉพาะในปี 2024 ชื่อ OSAID 1.0 ซึ่งกำหนดเสรีภาพสี่ข้อ คือใช้ได้โดยไม่ต้องขออนุญาต ศึกษาวิธีทำงานได้ แก้ไขเพื่อจุดประสงค์ใดก็ได้ และแบ่งปันต่อได้ทั้งแบบที่แก้แล้วและไม่ได้แก้

สิ่งที่นิยามนี้กำหนดว่าต้องเปิดมีสามส่วน ส่วนแรกคือข้อมูล ซึ่งต้องมีรายละเอียดเพียงพอเกี่ยวกับข้อมูลที่ใช้เทรน ทั้งที่มา วิธีคัดเลือก และรายชื่อแหล่งสาธารณะหรือแหล่งจากบุคคลที่สาม เพื่อให้คนอื่นเข้าใจและสร้างขึ้นใหม่ได้ ส่วนที่สองคือโค้ดทั้งหมดที่ใช้ประมวลผลข้อมูล เทรน ตรวจสอบ และรันโมเดล ส่วนที่สามคือพารามิเตอร์ ทั้งน้ำหนักโมเดลและค่าตั้งต้นจากขั้นตอนการเทรน โดยทุกส่วนต้องอยู่ภายใต้เงื่อนไขหรือสัญญาอนุญาตที่ OSI รับรอง

จุดที่ต้องแยกให้ออกและเป็นที่มาของข้อถกเถียงคือความต่างจาก open-weights เพราะโมเดลที่เรียกตัวเองว่าเปิดส่วนใหญ่ปล่อยเฉพาะน้ำหนัก แต่ไม่เปิดข้อมูลเทรนและโค้ดกระบวนการเทรน ผู้วิจารณ์เรียกการนำเสนอแบบนี้ว่า openwashing คือดูเหมือนเปิดแต่เนื้อในแทบทั้งหมดยังปิดอยู่ ตัวอย่างที่ถูกยกบ่อยคือโมเดลตระกูลหนึ่งที่ปล่อยน้ำหนักให้ดาวน์โหลดได้ แต่ไม่เปิดเผยที่มาของข้อมูลเทรน และมีเงื่อนไขในสัญญาอนุญาตที่จำกัดการใช้งานบางกรณี สำหรับองค์กรไทย ความต่างนี้มีผลจริงสองข้อ ข้อแรกคือด้านกฎหมาย ต้องอ่านสัญญาอนุญาตทุกครั้งเพราะคำว่าเปิดไม่ได้แปลว่าใช้เชิงพาณิชย์ได้เสมอ ข้อสองคือด้านการตรวจสอบ ถ้าไม่รู้ว่าโมเดลเทรนด้วยข้อมูลอะไร ก็ตอบคำถามผู้ตรวจสอบเรื่องอคติหรือที่มาของข้อมูลไม่ได้

ตัวอย่างจากบทสนทนาจริง

ฝ่ายกฎหมาย: "ทีมบอกว่าโมเดลที่จะใช้เป็น open source เลยไม่มีปัญหาเรื่องลิขสิทธิ์ใช่ไหมคะ"

สถาปนิกระบบ: "ต้องดูก่อนครับว่าเปิดแบบไหน หลายตัวที่คนเรียกว่า open source จริงๆ แล้วเปิดแค่น้ำหนักโมเดล ไม่ได้เปิดข้อมูลที่ใช้เทรน และบางตัวมีเงื่อนไขจำกัดการใช้เชิงพาณิชย์ด้วย ตามนิยามของ OSI ต้องเปิดครบสามอย่างคือข้อมูล โค้ด และน้ำหนัก ถึงจะเรียกว่า open source ได้เต็มปาก ผมจะส่งสัญญาอนุญาตของตัวที่เราเลือกให้ทีมกฎหมายอ่านก่อนครับ เพราะคำตอบต่างกันตามแต่ละตัวจริงๆ"

ระวังสับสนกับ

• open-weights : open weights คือการเปิดเฉพาะน้ำหนักโมเดลให้ดาวน์โหลดไปรันเอง ซึ่งเป็นสิ่งที่โมเดลเปิดส่วนใหญ่ทำ ส่วน open source AI ตามนิยามของ OSI เข้มกว่าคือต้องเปิดข้อมูลและโค้ดเทรนด้วย โมเดลจำนวนมากจึงเป็นอย่างแรกแต่ไม่ใช่อย่างหลัง
• hugging-face : Hugging Face คือแพลตฟอร์มที่คนเอาโมเดลไปฝากให้ดาวน์โหลด ซึ่งมีทั้งโมเดลที่เปิดจริงและที่เปิดบางส่วน การอยู่บนแพลตฟอร์มนั้นไม่ได้แปลว่าเป็น open source
• sovereign-ai : sovereign AI คือความต้องการควบคุม AI ไว้ในเขตอำนาจของตัวเอง ซึ่งเป็นเป้าหมายเชิงนโยบาย ส่วน open source AI เป็นวิธีการหนึ่งที่ทำให้เป้าหมายนั้นเป็นไปได้ แต่ก็ไม่ใช่ทางเดียว